“Her takıntısı olan kişiyi OKB hastası” sanmak:
Takıntılı düşünceler yaşamak tek başına Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) tanısı anlamına gelmez. İnsanlar zaman zaman istemedikleri, rahatsız edici veya tekrarlayıcı düşünceler yaşayabilir. OKB’de ise obsesyonlar ve/veya kompulsiyonlar belirgin sıkıntıya ve işlev kaybına yol açabilir. Bu nedenle takıntılı düşünceler ile OKB’yi birbirine eşitlemek doğru değildir.
“OKB sadece temizlik takıntısıdır” demek:
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) yalnızca temizlik ve hijyenle ilgili değildir. Takıntılar kişiden kişiye değişebilir. Sürekli kontrol etme ihtiyacı, simetri ve düzen arayışı, dini veya ahlaki konularda rahatsız edici düşünceler, zarar verme korkusu, cinsellikle ilgili istenmeyen düşünceler, ilişkiyle ilgili kuşkular ve biriktirme davranışları farklı belirtiler arasında yer alabilir. Temizlik takıntısı, OKB’nin yalnızca görünen yüzlerinden biridir.
“İnsanlar OKB’yi abartıyor” demek:
OKB, sıradan titizlik ya da mükemmeliyetçilik değildir. Takıntılı düşünceler ve bunların yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar kişinin zamanını, enerjisini, işini, okulunu ve ilişkilerini önemli ölçüde etkileyebilir. Bu nedenle OKB ciddiye alınması gereken bir ruh sağlığı sorunudur.
“İradeyle geçer” demek:
OKB genellikle yalnızca kişinin kendini zorlamasıyla ortadan kalkmaz. Kişi istemediği hâlde tekrar tekrar kontrol edebilir, yıkayabilir, sorabilir veya zihninden belirli düşünceleri geçirmeye çalışabilir. Bu durum iradesizlik değil, kaygıyı azaltmaya yönelik öğrenilmiş bir döngünün sonucudur. Yapılandırılmış bilişsel davranışçı terapi (BDT), özellikle maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) ve gerektiğinde ilaç tedavisi etkili yaklaşımlar arasındadır.
“Zayıf karakter” ya da “aşırı düşünceli” olarak yorumlamak:
OKB kişinin iradesinden, ahlakından ya da karakterinden kaynaklanmaz. Biyolojik yatkınlıklar, öğrenme süreçleri, kaygıyı düzenleme biçimleri, çevresel etkenler ve beyin işlevleri birlikte rol oynar.
“İstenmeyen bir düşünce aklına geldiği için kişi kötü bir insandır” demek:
Özellikle zarar verme, cinsellik, din veya ahlakla ilgili takıntılı düşünceleri olan kişiler, akıllarından geçen düşünceler nedeniyle kendilerini suçlu hissedebilir. Böyle düşüncelerin akla gelmesi, kişinin onu istediği veya gerçekleştireceği anlamına gelmez. OKB’de bu düşünceler çoğunlukla istenmeyen ve kişide yoğun sıkıntı yaratan düşüncelerdir.
“Tekrarlayan davranışları yapmak istemiyorsa yapmaz” demek:
OKB’de tekrarlayan davranışlar ve zihinsel eylemler çoğu zaman kaygıyı hızla azaltma amacı taşır. Kişi bunları yapmak istemese bile kendini tekrar tekrar kontrol ederken, yıkarken, sayarken veya güvence ararken bulabilir. Bunları yapamamakta zorlanması, tedaviye direnç gösterdiği anlamına gelmez.
Aile üyelerinden sürekli yardım ve güvence istemek:
Kişinin ailesinden ellerini yıkamasını istemesi, eşyaları kontrol ettirmesi, aynı soruya tekrar tekrar yanıt beklemesi veya bir konuda kendisine emin olduğunu söylemelerini istemesi kısa süreli rahatlama sağlayabilir. Ancak ailenin bu davranışlara sürekli katılması OKB döngüsünün devam etmesine katkıda bulunabilir. Tedavide, aile üyelerinin bu sürece katılımının kademeli olarak azaltılması hedeflenir.
“Bir kez kontrol etmek zarar vermez” demek:
Tek seferlik kontrol bazen zararsız görünebilir. Ancak OKB’de asıl sorun kontrol etmekten çok, kontrolün kaygıyı azaltmak ve kesinlik hissi kazanmak için tekrarlanan bir davranışa dönüşmesidir. Zamanla kişi rahatlamak ve emin olmak için giderek daha fazla kontrol etme ihtiyacı duyabilir.
“Kaygı geçene kadar beklemek” demek:
Maruz bırakma ve tepki önleme terapisinde (ERP) amaç kaygının tamamen ortadan kalkmasını beklemek değildir. Kişinin kaygı yaşarken de tekrarlayan davranışlara başvurmadan günlük yaşamını sürdürebilmeyi öğrenmesi hedeflenir. Böylece kişi, kaygının zaman içinde değişebildiğini ve her rahatsız edici düşünceye ya da duyguya bir tepki vermek zorunda olmadığını deneyimler.
“ERP kişiye korkularını yeniden yaşatır” demek:
ERP, kişiyi korkutmak veya travmatize etmek amacıyla uygulanmaz. Egzersizler kişiyle terapistin iş birliği içinde hazırladığı, planlı ve kademeli çalışmalardır. Amaç, korkulan durumlarla farklı biçimde karşılaşmayı ve yeni öğrenmeler geliştirmeyi sağlamaktır. Kişi sürecin aktif katılımcısıdır.
“ERP sadece kirli şeylere dokunmaktır” demek:
Maruz bırakma ve tepki önleme yalnızca kirlenme ve temizlik takıntılarında kullanılmaz. Kontrol etme, simetri, zarar verme, dini ve ahlaki konular, ilişkiyle ilgili kuşkular ve cinsellikle ilgili istenmeyen düşünceler gibi farklı OKB belirtilerinde de uygulanabilir. Bazı durumlarda kişi korktuğu senaryoları zihninde canlandırarak çalışır; zihinsel tekrarların ve diğer ritüellerin engellenmesi de tedavinin bir parçası olabilir.
“İlaç tek başına yeterlidir” demek:
SSRI grubu antidepresan ilaçlar OKB tedavisinde etkilidir. Maruz bırakma ve tepki önleme odaklı bilişsel davranışçı terapi de temel tedavi yaklaşımlarındandır. Bazı kişilerde psikoterapi ve ilaç tedavisinin birlikte yürütülmesi gerekebilir. Tedavi planı kişinin belirtilerine, ihtiyaçlarına ve tedaviye verdiği yanıta göre belirlenir.
“İlaç bağımlılık yapar” demek:
SSRI grubu antidepresanlar genellikle bağımlılık yapıcı ilaçlar olarak kabul edilmez. Bununla birlikte ilacın bırakılması sırasında kesilme belirtileri görülebilir. Bu nedenle doz değişikliği ve tedaviyi sonlandırma süreci hekim kontrolünde yürütülmelidir. Bağımlılık ile ilaç tedavisinin bir süre devam etmesi aynı şey değildir.
“OKB’si olan kişi asla düzelmez” demek:
OKB tedavi edilebilir bir ruh sağlığı sorunudur. Uygun bilişsel davranışçı terapi, özellikle ERP ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle belirtilerde belirgin azalma ve günlük yaşamda işlevsellikte artış sağlanabilir.
“Bir kez tedavi gördüm, artık tekrar sorun yaşamam” demek:
OKB belirtileri zaman içinde dalgalanabilir. Stres, uyku düzenindeki değişiklikler, yaşam olayları veya yeni tetikleyiciler belirtilerin geçici olarak artmasına neden olabilir. Bu durum tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Gerektiğinde takip seansları ve daha önce öğrenilen becerilerin yeniden uygulanması yararlı olabilir.
“Aile OKB nedeniyle kişiyi suçlarsa daha çabuk düzelir” demek:
Suçlayıcı, eleştirel ve zorlayıcı yaklaşımlar genellikle kişinin kaygısını artırır. Aile üyelerinin rolü kişiyi suçlamak veya zorlamak değil; destek olmak, tekrarlayan davranışlara katılımı kademeli olarak azaltmak ve tedavi sürecini teşvik etmektir.
“Çocuklarda OKB olmaz” demek:
OKB çocukluk ve ergenlik döneminde de görülebilir. Bu yaş gruplarında belirtilerin erken fark edilmesi, yaşa uygun bilişsel davranışçı terapi ve maruz bırakma-tepki önleme çalışmalarında ailenin sürece katılması önemlidir.
“OKB’si olan kişi tehlikelidir” demek:
OKB tanısı almak kişinin tehlikeli olduğu anlamına gelmez. Özellikle zarar verme temalı takıntılı düşünceler kişide yoğun korku ve suçluluk yaratabilir. Ancak istenmeyen bir düşüncenin akla gelmesi, o düşüncenin eyleme dönüşeceği anlamına gelmez. Düşünce ile davranış birbirinden farklıdır.
“OKB’nin nedeni tek bir olaydır” demek:
Tek bir travma, yaşam olayı veya yanlış yetiştirme biçimi OKB’yi tek başına açıklamaz. OKB, biyolojik yatkınlıkların, psikolojik süreçlerin, öğrenme biçimlerinin ve çevresel etkenlerin etkileşimiyle ortaya çıkan karmaşık bir durumdur.
“Tedaviye başlayınca hemen düzelir” demek:
Maruz bırakma ve tepki önleme zaman, pratik ve düzenli uygulama gerektirir. İlk dönemlerde kaygı artışı yaşanabilir. Bu durum tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez. Önemli olan, kişinin tekrarlayan davranışlara başvurmadan kaygıyla kalabilmeyi öğrenmesi ve yeni öğrenmelerin zamanla pekişmesidir.
“Terapist bana ne yapacağımı söyler, ben sadece uygularım” demek:
ERP iş birliğine dayalı bir tedavidir. Kişi korkularını, beklentilerini ve zorlandığı noktaları terapistiyle paylaşır. Egzersizler birlikte planlanır ve kişinin katılımıyla yürütülür. Zorlama veya dayatma, tedavinin yaklaşımı değildir.
“OKB’si olan kişi asla rahatlayamaz” demek:
Tedavinin amacı yalnızca kaygıyı tamamen ortadan kaldırmak değildir. Kişinin kaygı yaşarken de yaşamını sürdürebilmesi, istenmeyen düşüncelere verdiği tepkileri değiştirebilmesi ve tekrarlayan davranışlara duyduğu ihtiyacın azalması hedeflenir. Böylece kişi günlük yaşamında daha fazla özgürlük ve işlevsellik kazanabilir.
“Belirtiler azaldı, artık hiçbir şey yapmam gerekmez” demek:
Tedavi sonrasında öğrenilen becerilerin günlük yaşamda kullanılmaya devam edilmesi önemlidir. Maruz bırakma ve tepki önleme sürecinde kazanılan becerileri korumak, belirtilerin yeniden artması durumunda kişinin daha hazırlıklı olmasına yardımcı olabilir.
Unutmayalım:
OKB kişinin karakteri, iradesi veya ahlakıyla ilgili bir sorun değildir.
Takıntılı düşünceler, bu düşüncelere yüklenen anlamlar ve kaygıyı azaltmak için tekrarlanan davranışlar birbirini besleyen bir döngü oluşturabilir.
Bilimsel temelli tedavilerle bu döngüyü değiştirmek ve kişinin yaşamını yeniden özgürleştirmek mümkündür.