OKB Tanı Sözlüğü
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), insanların istenmeyen ve tekrarlanan düşünceler, duygular, görüntüler veya hisler (takıntılar) yaşadığı ve bunlara tepki olarak davranışlarda veya zihinsel eylemlerde (kompulsiyonlar) bulunduğu zihinsel bir bozukluktur. OKB’li bir kişi genellikle obsesyonların etkisini geçici olarak ortadan kaldırmak veya azaltmak için kompulsiyonları yerine getirir ve bunları yapmamak sıkıntıya neden olur. OKB’nin şiddeti değişkenlik göstermekle birlikte, tedavi edilmediği takdirde kişinin işte, okulda veya evde işlev görme kabiliyetini sınırlayabilir.
OKB soruna anksiyete bozuklukları, depresyon ve yeme bozuklukları gibi başka rahatsızlıklar da eşlik edebilir. Genellikle ilk olarak çocukluk, ergenlik veya erken yetişkinlik döneminde ortaya çıkar.
Semptomlar
DSM-5’e göre OKB için tanı kriterleri; obsesyonların, kompulsiyonların veya her ikisinin varlığını içerir:
- Obsesyonlar, müdahaleci ve istenmeyen olarak deneyimlenen ve çoğu insan için anksiyete veya sıkıntıya neden olan yinelenen düşünceler, dürtüler veya görüntülerdir. Kişi bunları görmezden gelmeye, bastırmaya ya da farklı bir düşünce veya eylemle etkisiz hale getirmeye çalışır.
- Kompulsiyonlar, kişinin bir takıntıya yanıt olarak veya katı kurallara dayalı olarak yapmak zorunda hissettiği tekrarlayan davranışlar veya zihinsel eylemlerdir. Kaygı veya sıkıntıya karşı koymak ya da korkulan bir olayı veya durumu önlemek için yapılırlar, ancak bu sonuçlarla gerçekçi bir şekilde bağlantılı değildirler veya aşırıdırlar.
Bu obsesyonlar veya kompulsiyonlar günde bir saatten fazla zaman alır veya birey için klinik olarak anlamlı bir sıkıntıya veya bozulmaya neden olur. OKB teşhisi için, bunların bir maddenin etkileri veya başka bir ruhsal bozukluk ya da tıbbi durumla daha iyi açıklanamaması gerekir.
Obsesyonların spesifik detayları büyük ölçüde değişebilir: Kirlenme düşünceleri, düzen arzusu, cinsellik, din, kendine veya başkalarına zarar verme ile ilgili tabu düşünceleri içerebilir.
Takıntılarına yanıt olarak, OKB’li çoğu kişi, yıkama; nesneleri yeniden düzenleme veya sayma; güvence arama veya kontrol etme (örneğin bir fırının kapalı olup olmadığını veya bir kapının kilitli olup olmadığını görmek için) gibi davranışları içerebilen zorlantılara başvurur. Dışarıdan gözlemlenemeyen zihinsel eylemleri de içerebilirler. Kompulsiyonlar, anksiyete, sıkıntı veya bir şeylerin doğru olmadığı hissi gibi takıntıdan kaynaklanan duyguları geçici olarak rahatlatabilir.
OKB’li kişiler ayrıca obsesyonları ve kompulsiyonları tetikleyebilecek kişilerden, yerlerden veya şeylerden kaçınabilirler. Ayrıca, genellikle yüksek bir sorumluluk duygusu, belirsizliğe tahammülsüzlük, mükemmelliyetçilik veya rahatsız edici düşüncelerin önemine ilişkin abartılı bir görüş içerebilen işlevsiz inançlara sahiptirler.
OKB’li bireyler, durumla ilgili içgörü derecelerine göre farklılık gösterir. İçgörüsü iyi olan biri OKB ile ilgili inançların (örneğin, bir zorunluluğu yerine getirmenin korkunç bir olayı önleyeceği) aslında doğru olmadığını fark edebilir; içgörüsü daha zayıf olan biri ise bu tür inançların doğru olduğunu veya doğru olma ihtimalinin yüksek olduğunu düşünebilir.
Belirtilerin şiddeti zaman içinde değişebilir, ancak bozukluk tedavi edilmezse yıllarca veya on yıllarca devam edebilir.
OKB’ye Eşlik Edebilen Bozukluklar
OKB’li kişiler sıklıkla başka bir mental hastalık türü de yaşarlar. DSM-5’e göre, OKB’li yetişkinlerin yaklaşık dörtte üçüne hayatlarının bir döneminde yaygın anksiyete bozukluğu veya panik bozukluk gibi bir anksiyete bozukluğu; yarısından fazlasına depresif veya bipolar bozukluk ve yüzde 30’una kadarına bir tik bozukluğu teşhisi konulmaktadır. OKB’li kişilerde ayrıca vücut dismorfik bozukluğu, trikotillomani ve ekskoriasyon bozukluğu gibi ilgili bozukluklar da dahil olmak üzere bir dizi başka durum da görülebilir.
OKB Nasıl Tetiklenir?
Bazen ölüm veya boşanma veya istismar gibi yaşamı değiştiren bir olaydan kaynaklanan stres kompulsif davranışı tetikleyebilir. Belirtiler obsesif veya kompulsif ya da her ikisi birden olabilir. Birey mikroplardan korkabilir, hayatında düzene ihtiyaç duyabilir, örneğin eşyaların kapalı ve kilitli olup olmadığını tekrar kontrol edebilir.
OKB’nin Tedavisi
Obsesif-kompulsif bozukluk tipik olarak psikoterapi ve ilaç ile aynı anda tedavi edilir.
OKB tedavisi için araştırma destekli terapi biçimleri arasında, çeşitli bozuklukları tedavi etmek için kullanılan bilişsel – davranışçı terapi (BDT) ve maruz kalma ve tepki önleme (ERP) adı verilen belirli bir BDT türü bulunmaktadır. ERP’de, OKB’li bir kişi, başlangıçta bir terapist tarafından yönlendirilerek, kaygı yaratan veya obsesyon ve kompulsiyonlara yol açan düşüncelere, şeylere veya durumlara maruz bırakılır ve bunu yaparken alışılmış kompulsiyonları yapmamayı öğrenir. Bu yaklaşım, bireyin OKB semptomlarını daha iyi yönetebilmesi için bu tür düşünce ve karşılaşmaların yol açtığı kaygıyı kademeli olarak azaltmayı amaçlamaktadır.
Serotonin geri alım inhibitörleri (SRI’lar) ve seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI’lar) gibi ilaçlar da OKB tedavisinde kullanılmaktadır. Bunlar arasında eski antidepresan klomipramin ve fluoksetin, fluvoksamin ve sertralin gibi daha yakın zamanda geliştirilen ilaçlar bulunmaktadır. SSRI’ların beyindeki nörotransmitter serotonin miktarını artırarak çalıştığı düşünülmektedir ve genellikle depresif ve anksiyete bozuklukları da dahil olmak üzere diğer durumlar için reçete edilirler. OKB tedavisinde kullanıldıklarında semptomlarda bir iyileşme sağlamak 12 hafta kadar sürebilir.
Uzm. Psikolog Seliyha Elbeyoğlu tarafından web sitesinde kulanılmak üzere Psychological Today’ da yayınlanan makalelerden derlenerek Türkçe’ye çevrilmiştir.