OKB Tedavi Edilmezse Ne olur?
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), istenmeyen ve tekrarlayan düşünceler, duygular, görüntüler veya hislerle kendini gösterir. Kişi bunlara yanıt olarak davranışlar veya zihinsel eylemler gerçekleştirir. Bu yaşantılara takıntılar (obsesyonlar), tekrarlayan davranış ve zihinsel eylemlere ise zorlantılar (kompulsiyonlar) denir.
OKB yaşayan kişiler, takıntıların etkisini azaltmak veya geçici olarak ortadan kaldırmak için çoğunlukla kompulsiyonlara başvurur. Bu davranışları yapmamak sıkıntıya yol açabilir.
OKB’nin şiddeti kişiden kişiye değişir. Ancak bozukluk tedavi edilmediğinde kişinin işte, okulda veya evde işlev görmesini sınırlayabilir. Belirtiler genellikle çocuklukta, ergenlikte veya erken yetişkinlikte ortaya çıkar. OKB’ye anksiyete bozuklukları, depresyon ve yeme bozuklukları gibi başka rahatsızlıklar da eşlik edebilir.
OKB’nin belirtileri nelerdir?
DSM-5, OKB tanısı için obsesyonların, kompulsiyonların veya her ikisinin bulunmasını temel alır.
Obsesyonlar: İstenmeyen düşünceler ve dürtüler
Obsesyonlar, kişinin zihnine tekrar tekrar gelen ve istemediği düşünceler, dürtüler veya görüntülerdir. Bu yaşantılar çoğu insanda kaygı veya sıkıntı yaratabilir.
Kişi, takıntılarını görmezden gelmeye veya bastırmaya çalışabilir. Bazen de başka bir düşünce ya da eylemle onları etkisiz hâle getirmeye çalışır.
Obsesyonların içeriği kişiden kişiye değişir. Örneğin:
Kirlenme düşünceleri
Düzen ihtiyacı
Cinsellik veya dinle ilgili düşünceler
Kendine ya da başkalarına zarar verme temalı düşünceler
Kompulsiyonlar: Tekrarlayan davranışlar ve zihinsel eylemler
Kompulsiyonlar, kişinin bir takıntıya yanıt olarak gerçekleştirdiği tekrarlayan davranışlar veya zihinsel eylemlerdir. Kişi bunları yapmak zorunda hissedebilir. Bazen de katı kurallara uymaya çalışır.
Kişi, kaygısını veya sıkıntısını azaltmak için kompulsiyonlara başvurabilir. Ayrıca korktuğu bir olayı ya da durumu önlemeyi amaçlayabilir. Ancak kompulsiyonlar, korkulan sonuçla gerçekçi bir ilişki taşımaz veya aşırıya kaçar.
Yaygın kompulsiyonlar arasında şunlar bulunur:
Yıkama
Nesneleri yeniden düzenleme veya sayma
Güvence arama
Bir fırının kapalı ya da bir kapının kilitli olup olmadığını tekrar tekrar kontrol etme
Dışarıdan gözlemlenemeyen zihinsel eylemler
Kompulsiyonlar, takıntıların yarattığı kaygıyı, sıkıntıyı veya bir şeylerin doğru olmadığı hissini geçici olarak hafifletebilir.
OKB tanısı için hangi koşullar aranır?
Obsesyonlar veya kompulsiyonlar günde bir saatten fazla zaman alabilir. Ayrıca kişide klinik açıdan anlamlı sıkıntıya veya işlev kaybına yol açabilir.
Tanı koyarken belirtilerin bir maddenin etkisiyle ortaya çıkmadığını değerlendirmek gerekir. Başka bir ruhsal bozukluk veya tıbbi durum da belirtileri daha iyi açıklamamalıdır.
OKB’de kaçınma ve işlevsiz inançlar
OKB yaşayan kişiler, obsesyonlarını veya kompulsiyonlarını tetikleyebilecek kişilerden, yerlerden ya da nesnelerden kaçınabilir.
Ayrıca bazı işlevsiz inançlar da yaşayabilirler. Bu inançlar genellikle yüksek sorumluluk duygusu, belirsizliğe tahammülsüzlük ve mükemmeliyetçilikle ilişkilidir. Kişi, rahatsız edici düşüncelerin önemini de olduğundan fazla değerlendirebilir.
OKB’de içgörü düzeyi
OKB yaşayan kişiler, belirtilerine ilişkin farkındalıkları bakımından farklılık gösterir.
İçgörüsü iyi olan biri, OKB ile ilişkili inançlarının gerçeği yansıtmadığını fark edebilir. Örneğin, bir kompulsiyonu yerine getirmenin korkunç bir olayı önleyeceğine inanmayabilir.
İçgörüsü daha zayıf olan biri ise bu inançların doğru olduğunu veya doğru olma ihtimalinin yüksek olduğunu düşünebilir.
Belirtilerin şiddeti zaman içinde değişebilir. Ancak OKB tedavi edilmediğinde yıllarca, hatta on yıllarca sürebilir.
OKB’ye eşlik edebilen bozukluklar
OKB yaşayan kişilerde başka ruhsal bozukluklar da sık görülür.
DSM-5’e göre, OKB yaşayan yetişkinlerin yaklaşık dörtte üçü yaşamlarının bir döneminde yaygın anksiyete bozukluğu veya panik bozukluk gibi bir anksiyete bozukluğu tanısı alır. Yarısından fazlasında depresif veya bipolar bozukluk görülür. Yaklaşık yüzde 30’unda ise bir tik bozukluğu bulunur.
OKB’ye eşlik edebilen diğer durumlar arasında vücut dismorfik bozukluğu, trikotillomani ve ekskoriasyon bozukluğu da yer alır.
OKB nasıl tetiklenebilir?
Bazen yaşamı değiştiren stresli olaylar kompulsif davranışları tetikleyebilir. Ölüm, boşanma veya istismar bu tür olaylara örnektir.
Belirtiler obsesyonlar, kompulsiyonlar veya her ikisi biçiminde ortaya çıkabilir. Örneğin, kişi mikroplardan korkabilir veya yaşamında düzene ihtiyaç duyabilir. Bir eşyanın kapalı ya da kilitli olup olmadığını tekrar tekrar kontrol edebilir.
OKB nasıl tedavi edilir?
OKB tedavisinde genellikle psikoterapi ve ilaç tedavisi birlikte kullanılır. OKB tedavi edilebilir bir rahatsızlıktır.
Bilişsel davranışçı terapi ve ERP
OKB tedavisinde araştırmaların desteklediği psikoterapi yaklaşımları arasında bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve BDT’nin belirli bir türü olan maruz kalma ve tepki önleme (ERP) bulunur.
ERP sırasında kişi, kaygı yaratan veya obsesyon ve kompulsiyonları tetikleyen düşüncelerle, nesnelerle ya da durumlarla karşılaşır. Başlangıçta terapist bu süreçte kişiye rehberlik eder.
Kişi, bu karşılaşmalar sırasında alışılmış kompulsiyonlarını yapmamayı öğrenir. Yaklaşım, zaman içinde bu düşünce ve karşılaşmaların yarattığı kaygıyı azaltmayı amaçlar. Böylece kişi OKB belirtilerini daha iyi yönetebilir.
OKB tedavisinde kullanılan ilaçlar
OKB tedavisinde serotonin geri alım inhibitörleri (SRI’lar) ve seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI’lar) kullanılır.
Bu ilaçlar arasında eski bir antidepresan olan klomipramin bulunur. Fluoksetin, fluvoksamin ve sertralin de kullanılan ilaçlar arasındadır.
SSRI’ların beyindeki serotonin miktarını artırarak etki gösterdiği düşünülür. Hekimler bu ilaçları depresyon ve anksiyete bozuklukları gibi başka durumlarda da reçete eder.
OKB tedavisinde SSRI kullanıldığında belirtilerde iyileşme görülmesi 12 haftayı bulabilir.