OKB’de Bilişsel Davranışçı Terapi Temel Psikoterapi Yaklaşımıdır
OKB’nin tedavisi vardır. Uygun tedaviyle belirtilerde azalma, yaşam kalitesinde ve günlük yaşam işlevselliğinde artış sağlanabilir. OKB tedavisinde kanıta dayalı iki temel yaklaşım bulunmaktadır. Bunlar maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) içeren bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) grubundaki ilaçlardır.
Maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) içeren BDT
Kişi, korktuğu düşünce, durum veya nesnelerle kontrollü biçimde karşılaşır. Kaygısını azaltmak için yaptığı tekrarlayan davranışları ve zihinsel eylemleri gerçekleştirmemeyi öğrenir. Böylece bu davranışlara başvurmadan da kaygıyla baş edebileceğini deneyimler.
Hafif ve orta şiddetteki OKB’de temel tedavi yaklaşımlarından biridir. Daha ağır belirtilerde ilaç tedavisiyle birlikte de uygulanabilir.
İlaç tedavisi (SSRI)
SSRI grubu ilaçlar, beyindeki serotonin sistemini etkileyerek takıntılı düşüncelerin ve tekrarlayan davranışların şiddetini azaltabilir. Yetişkinlerde ERP ile birlikte veya uygun durumlarda tek başına kullanılabilir.
Birlikte tedavi
Psikoterapi ve ilaç tedavisinin birlikte yürütülmesidir. Özellikle orta ve ileri şiddetteki OKB’de, tek bir tedavi yaklaşımından yeterli yanıt alınamadığında veya belirtiler günlük yaşamı ciddi ölçüde etkilediğinde gündeme gelebilir.
İlaç tedavisi mutlaka hekim tarafından planlanmalıdır. SSRI grubu ilaçlar OKB’de bazen depresyon tedavisinde kullanılan dozlardan daha yüksek dozlarda ve daha uzun süreli kullanım gerektirebilir. Doz değişikliği veya ilacı bırakma kararı hekimle birlikte verilmelidir.
Bilişsel Davranışçı Terapi’nin (BDT) OKB Tedavisindeki Yeri
Bilişsel Davranışçı Terapi, OKB’de takıntılı düşüncelerin nasıl yorumlandığı, bu düşüncelerin yarattığı kaygı ve kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayan davranışlar arasındaki ilişki üzerine çalışır.
Örneğin kişi, “Bu düşünce gerçekleşirse kötü bir şey olacak” veya “Rahatlamak için tekrar kontrol etmeliyim” diye düşünebilir. Terapi sürecinde bu düşüncelerin ve inançların etkisi ele alınır; kişi bunları davranışsal deneyimlerle sınamayı öğrenir.
BDT’nin OKB tedavisindeki temel bileşenlerinden biri ERP’dir. Yani Maruz bırakma ve tepki önleme.
Uluslararası bilimsel kılavuzlar (NICE, APA), belirtilerin şiddetine göre farklı yoğunluklarda BDT/ERP uygulanmasını; gerektiğinde ilaç tedavisiyle birlikte yürütülmesini önerir.
ERP Nedir? Maruz Bırakma ve Tepki Önleme
ERP iki temel bileşenden oluşur:
Maruz bırakma: Kişinin korktuğu düşünce, imge, nesne veya durumla kontrollü ve planlı biçimde karşılaşmasıdır.
Tepki önleme: Kaygıyı azaltmak için yaptığı tekrarlayan davranışları, zihinsel eylemleri ve kaçınmaları gerçekleştirmemesidir.
ERP’nin amacı kişiyi korkutmak veya kaygısını zorla ortadan kaldırmak değildir. Kişinin kaygı yaşarken de tekrarlayan davranışlara başvurmadan kalabileceğini ve kaygının zaman içinde değişebileceğini deneyimlemesi hedeflenir.
ERP’de kişi zorlanmaz veya kandırılmaz. Egzersizler terapist ve danışan tarafından birlikte hazırlanır; planlı, kademeli ve iş birliğine dayalı biçimde yürütülür.
Güncel ERP Yaklaşımı: Yeni Öğrenme Oluşturmak (İnhibisyonel Öğrenme)
Geleneksel ERP yaklaşımında kaygının maruz kalma sırasında zamanla azalması, yani alışma (habitüasyon) önemli bir mekanizma olarak ele alınıyordu.
Güncel yaklaşımlardan biri olan inhibisyonel öğrenme modelinde ise amaç yalnızca kaygının azalması değildir. Kişinin korktuğu sonuca ilişkin beklentilerini sınaması ve eski korkularına karşı yeni öğrenmeler geliştirmesi ön plandadır.
Bu yaklaşımda ERP, eski korku anısını silmez; onunla rekabet eden yeni bir öğrenme oluşturur.
Örneğin kişi, “Bu kapı koluna dokunursam hastalanacağım” diye düşünebilir. Kapı koluna dokunup ardından ellerini yıkamadan beklediğinde, korktuğu sonucun gerçekleşip gerçekleşmediğini gözlemleyebilir. Böylece hem belirsizliğe dayanmayı hem de kaygısını tekrarlayan davranışlara başvurmadan taşıyabilmeyi öğrenebilir.
ERP’de Kullanılan Temel Teknikler
Öngörüleri sınama: Egzersiz öncesinde kişi, “Ne olacağını düşünüyorum? Bunun gerçekleşme olasılığını yüzde kaç görüyorum?” sorularını yanıtlar. Egzersizden sonra beklediği sonuçla gerçekten yaşananları karşılaştırır.
Korkulan sonucu sınama: Egzersiz, kişinin korktuğu sonuca ilişkin beklentisini gerçekten test edebilecek biçimde planlanır. Amaç yalnızca kısa süreli rahatlama sağlamak değil, yeni bir öğrenme oluşturmaktır.
Kaygıya dayanmayı öğrenme: Hedef kaygının tamamen sıfırlanması değildir. Kişinin “Kaygı yaşasam da tekrarlayan davranışı yapmadan kalabilirim” deneyimini kazanmasıdır.
Farklı koşullarda pratik yapma: Aynı egzersiz farklı yerlerde, farklı zamanlarda, terapistle veya tek başına uygulanabilir. Böylece öğrenmenin yalnızca terapi ortamıyla sınırlı kalmaması hedeflenir.
Farklı korku temalarıyla çalışma: Benzer korkuların farklı örnekleri üzerinde çalışmak, kazanılan becerilerin günlük yaşamın farklı alanlarına aktarılmasına yardımcı olabilir.
Deneyimi gözden geçirme: Egzersiz sonrasında “Ne olacağını tahmin etmiştim? Gerçekte ne oldu? Bu deneyim bana ne öğretti?” sorularıyla yeni öğrenme üzerinde durulur.
Güvenlik davranışlarını azaltma: Eldiven kullanmak, sürekli telefonla kontrol etmek, başkasından tekrar tekrar güvence istemek veya aşırı hazırlık yapmak gibi kaygıyı azaltmaya yönelik davranışlar tedavi planı içinde kademeli olarak ele alınır.
ERP’de Maruz Bırakma Türleri
ERP’de yalnızca gerçek hayattaki nesne ve durumlarla çalışılmaz. Kişinin takıntılı düşüncelerinin içeriğine ve kaçınma biçimlerine göre farklı maruz bırakma yöntemleri kullanılabilir.
Davranışsal deney: “Bunu yapmazsam kesin kötü bir şey olacak” gibi bir beklentinin güvenli ve planlı bir deneyimle sınanmasıdır.
Gerçek yaşamda maruz bırakma: Kirli görünen bir yüzeye dokunmak veya kilitli kapıyı tekrar kontrol etmeden evden ayrılmak gibi gerçek durumlarla karşılaşmaktır.
Zihinde canlandırarak maruz bırakma (imajinal maruz bırakma): Kişinin korktuğu senaryoyu yazılı veya sesli biçimde ayrıntılı olarak zihninde canlandırmasıdır. Özellikle zarar verme, dini ve ahlaki konular veya ilişkiyle ilgili takıntılı düşüncelerde kullanılabilir.
İstenmeyen düşüncelerle çalışmak: Kişinin aklına gelen düşünceleri bastırmaya, sürekli analiz etmeye veya etkisizleştirmeye çalışmadan fark etmesi ve onlara alışılmış tepkileri vermemeyi öğrenmesidir. Belirgin tekrarlayan davranışların eşlik etmediği durumlarda da zihinsel ritüellerin ve düşünceyi etkisizleştirme çabalarının ele alınması önemlidir.
Duyusal ve bedensel hislerle maruz bırakma: Belirli dokulara, seslere, simetriyle ilgili rahatsız edici hislere veya bir şeyin tam olmadığı duygusuna kontrollü biçimde yaklaşmaktır.